‘Opendeurenbeleid in de langdurige zorg komt niet van de grond’, kopte de NOS naar aanleiding van een rapport van de IGJ. Daarmee wordt de Wet zorg en dwang (Wzd) echter te simpel neergezet. De wet draait niet (alleen) om open deuren, maar om vrijheid en kwaliteit van leven van de cliënt. Dat maakt het leven van cliënten waardevoller én het werk van zorgprofessionals betekenisvoller.

De wzd schuurt met de cultuur van veel zorgorganisaties
De Wzd wil de rechtspositie van kwetsbare cliënten versterken en onvrijwillige zorg minimaliseren. Dat schuurt met de huidige praktijk, waarin veiligheid vaak centraal staat – gedreven door verantwoordelijkheid én angst. Meer vrijheid vraagt dus om een andere manier van denken en werken. Zoals de IGJ stelt: vrijheid en kwaliteit van leven wegen zwaarder dan absolute veiligheid. Dat betekent niet dat alles altijd open moet, maar dat er per cliënt een zorgvuldige afweging wordt gemaakt. De kern ligt in persoonsgerichte zorg, niet in standaardmaatregelen. Dit vraagt vooral om een cultuuromslag, niet om op zichzelf staande oplossingen.

Van bestuur tot de zorgprofessional
Die cultuuromslag vraagt inzet op alle niveaus:

• Bestuurders moeten een visie neerzetten waarin vrijheid, kwaliteit van leven en veiligheid centraal staan. Wilsbekwaamheid is daarin een belangrijk onderwerp; mensen met een verstandelijke beperking of een psychogeriatrische aandoening zijn niet per definitie wilsonbekwaam.
• Vanuit die visie moeten duidelijke kaders gesteld worden waarbinnen zorgprofessionals de ruimte hebben om zorg op maat te organiseren. Dat kan alleen als zorgprofessionals klanten nog beter leren kennen. Wat vindt de cliënt belangrijk en waardevol? Wat is voor de cliënt een zinvolle dagbesteding? Wat kan de cliënt nog wel en wat niet meer? Op welke passende manier kunnen we het gedrag van de cliënt beïnvloeden om zo risico’s te verkleinen? Welke rol speelt domotica hierin?
• En minstens zo belangrijk: zorgprofessionals moeten zich gesteund voelen als het niet direct goed gaat of er een incident plaatsvindt. Houd vast aan de visie; gooi het kind niet met het badwater weg.

‘Ja, maar familieleden willen dit niet’
Dit argument kom ik nog vaak tegen in de praktijk. En ja, als het opendeurenbeleid aan familieleden zonder context en puur als een wettelijke verplichting wordt gecommuniceerd, dan begrijp ik die weerstand. In de boodschap zit dan immers de weerstand van de organisatie verpakt.

Betrek familieleden bij de transitie
Het kan ook anders. Ik heb de afgelopen maanden voor verschillende zorgorganisaties familieavonden begeleid waarin we het nieuwe beleid op het gebied van vrijheid en veiligheid, waar de Wzd een onderdeel van is, hebben uitgelegd. Wanneer je duidelijk uitlegt wat het doel is van het beleid, toelicht welke keuzes er gemaakt worden en familieleden betrekt bij de afwegingen, dan begrijpen familieleden het veel beter. Natuurlijk vinden familieleden het spannend en willen ze niet dat hun familielid wat overkomt, dat is logisch. Maar ze begrijpen ook dat kwaliteit van leven op gespannen voet staat met alle risico’s uit willen sluiten. Het betrekken en informeren van familieleden bij het nieuwe beleid is dan ook een belangrijke voorwaarde voor het slagen van de cultuuromslag.

Leer van én met elkaar!
Alle zorgorganisaties staan voor deze uitdaging en toch leren ze niet of nauwelijks van elkaar constateert het IGJ. Goede voorbeelden zijn er wel degelijk, maar worden niet gedeeld. Door te leren van en met elkaar te leren, kunnen zorgorganisaties sneller en duurzamer stappen de gewenste cultuuromslag realiseren. Dat is precies de reden waarom ik een aantal jaar geleden met ‘lerende netwerken’ gestart ben. Daarin werken zorgprofessionals van verschillende zorgorganisaties gedurende langere tijd samen aan een thema. We begeleiden hen bij het proces en bespreken met elkaar de ervaringen, dilemma’s en bezwaren die ze in dat proces tegenkomen. We kijken wat we ervan kunnen leren en wat mogelijke oplossingen zijn vanuit een duidelijke visie op vrijheid en veiligheid.

Inzichten en concrete handvatten
Rianne Spijkers, destijds manager woonzorgcentrum bij Thebe, heeft deelgenomen aan lerend netwerk over vrijheid en veiligheid. Zij geeft aan dat het lerend netwerk haar handvatten en inzichten heeft gegeven waarmee ze hun visie op vrijheid en veiligheid, ingegeven door de geest van de wet, kunnen vertalen naar de praktijk. Carli Remmerde, beleidsadviseur Zorg en Innovatie bij Zorgcentrum de Posten, heeft eenzelfde ervaring. “Vanuit het lerend netwerk heb ik handvatten meegekregen die helpend zijn om het gedachtegoed Vrijheid en Veilgheid nog nadrukkelijker vanuit een gedeelde visie in te steken.”

Grijp de kans om samen te leren
Toevallig start er in mei een nieuw lerend netwerk Vrijheid en Veiligheid waarin precies de beschreven transitie besproken en doorlopen wordt. Er is een beperkt aantal plaatsen beschikbaar, omdat we het lerend netwerk willen toespitsen op de specifiek situatie van de deelnemers.

Wil je zeker zijn van een plek? Meld je dan uiterlijk 30 april aan.

Twijfel je nog? Dan kun je, mits er nog plekken beschikbaar zijn, ook eerst deelnemen aan de vrijblijvende online bijeenkomst op 11 mei en daarna beslissen. Stuur dan een mail naar contact@lerend-netwerk.nl om je aan te melden voor de online bijeenkomst. 

Voor meer informatie en aanmelden: https://lerend-netwerk.nl/themas/toekomstige-themas/vrijheid-en-veiligheid-2/